2026 එංගලන්ත බදු විප්ලවය: ස්වයං රැකියා සහ නිවාස හිමියන්ට අලුත් නීති

2026 එංගලන්ත බදු විප්ලවය: ස්වයං රැකියා සහ නිවාස හිමියන්ට අලුත් නීති

අවුරුද්ද පුරා එකතු කරගත් රිසිට්පත් පිරුණු සපත්තු පෙට්ටියක්, අවුරුද්ද අන්තිමට accountant කෙනෙක් අතට පත් කරන යුගය දැන් නිල වශයෙන් අවසන් වෙමිනුයි පවතින්නේ. එක්සත් රාජධානියේ බදු ක්‍රමයේ සිදුවන විශාලතම ප්‍රතිසංස්කරණයක් වන Making Tax Digital (MTD) හරහා ආදායම් බදු වාර්තාකරණය සම්පූර්ණයෙන්ම ඩිජිටල්කරණය වීමට නියමිතයි.

බොහෝ දෙනාගේ අවධානය යොමුවී ඇත්තේ 2026 ආරම්භක දිනය වෙත වුවත්, සත්‍ය වශයෙන්ම ඊට සූදානම් විය යුතු කාලය "දැන්" එළඹ තිබෙනවා. විශේෂයෙන්ම එංගලන්තයේ වෙසෙන ශ්‍රී ලාංකික ව්‍යවසායකයින්, උපදේශකයින් (Consultants) සහ නිවාස කුලියට දෙන හිමිකරුවන් (Landlords) මෙම නීතිමය පසුබිම වටහා ගැනීම තමන්ගේ මූල්‍ය ස්ථාවරත්වයට වගේම වීසා සහ ආගමන විගමන කටයුතු (Immigration status) සුරක්ෂිත කර ගැනීමටත් අතිශයින් වැදගත් වෙනවා.

වාර්ෂික ක්‍රමයෙන් කාර්තුමය ක්‍රමයට

වර්තමානයේ පවතින ක්‍රමය අනුව ස්වයං රැකියා නියුක්තිකයන් සහ නිවාස හිමියන් සෑම වසරකම ජනවාරි 31 වැනිදාට පෙර එක් බදු වාර්තාවක් (Tax Return) ගොනු කළ යුතුයි. නමුත් නව MTD නීති යටතේ මෙම ක්‍රමය සම්පූර්ණයෙන්ම වෙනස් වී අඛණ්ඩ ක්‍රියාවලියක් බවට පත් වෙනවා.

1. ඩිජිටල් වාර්තා තබා ගැනීම: ඔබේ ආදායම් සහ වියදම් සිදුවන අවස්ථාවේදීම ඩිජිටල් මෘදුකාංගයක් (Xero හෝ QuickBooks වැනි) හරහා සටහන් කිරීම අනිවාර්ය වෙනවා. සාමාන්‍ය Excel spreadsheets තවදුරටත් ප්‍රමාණවත් වන්නේ නැහැ (ඒවා HMRC සමග සම්බන්ධ කරන Bridging software එකක් භාවිතා කරන්නේ නැත්නම්).
2. කාර්තුමය යාවත්කාලීන කිරීම් (Quarterly Updates): සෑම මාස තුනකට වරක්ම ඔබේ ආදායම් සහ වියදම් පිළිබඳ සාරාංශයක් HMRC වෙත යැවිය යුතුයි.
3. අවසාන ප්‍රකාශය: බදු වර්ෂය අවසානයේදී, දැනට පවතින ක්‍රමයට සමානව අවසාන ප්‍රකාශයක් (Final Declaration) ඉදිරිපත් කර බදු සහන සහ ගැලපීම් තහවුරු කළ යුතුයි.

කාටද? කවදා සිටද?

මෙම නීතිය ක්‍රියාත්මක වන්නේ පියවරෙන් පියවරයි. මෙහිදී ඔබේ දළ සුදුසුකම් ලත් ආදායම (Gross Qualifying Income) සලකා බලනු ලබනවා. මෙය ගණනය කරන්නේ ස්වයං රැකියා සහ දේපල වලින් ලැබෙන සම්පූර්ණ ආදායම (වියදම් අඩු කිරීමට පෙර) එකතු කිරීමෙන්. රැකියාවකින් ලැබෙන වැටුප් (PAYE income) මේ සඳහා ගණන් ගන්නේ නැති බව මතක තබා ගන්න.

• පළමු අදියර: 2026 අප්‍රේල් 6
• කාටද: වාර්ෂික සුදුසුකම් ලත් ආදායම £50,000 ට වැඩි පුද්ගලයින්ට.
• කුමක්ද: වාර්තා තබා ගැනීමට සහ කාර්තුමය වශයෙන් ගොනු කිරීමට ඩිජිටල් මෘදුකාංග භාවිතා කිරීම අනිවාර්ය වේ.
• දෙවන අදියර: 2027 අප්‍රේල් 6
• කාටද: වාර්ෂික සුදුසුකම් ලත් ආදායම £30,000 ට වැඩි පුද්ගලයින්ට.
• උපායමාර්ගය: ඔබ දැනට £30k සහ £50k අතර උපයන්නේ නම්, ඔබට තව වසරක් කල් තිබෙනවා. නමුත් දැන්ම ඩිජිටල් ක්‍රමයට හුරුවීමෙන් පසුව ඇතිවන පීඩනය අවම කරගත හැකියි.

ආදායම් මාර්ග කිහිපයක් ඇති අය විශේෂයෙන් සැලකිලිමත් වන්න: ඔබ Freelancer කෙනෙක් ලෙසත් Landlord කෙනෙක් ලෙසත් කටයුතු කරන්නේ නම්, HMRC මෙම ආදායම් දෙකම එකතු කර සලකා බලනවා. උදාහරණයක් ලෙස, ඔබ Consulting වලින් £30,000 ක් සහ නිවාස කුලී (Rent) මගින් £25,000 ක් උපයන්නේ නම්, ඔබේ මුළු ආදායම £55,000 කි. එවිට ඔබ 2026 ආරම්භක දිනයට අයත් වෙනවා.

ව්‍යාපාරිකයන්ට සහ වෘත්තිකයන්ට බලපාන අයුරු

කුඩා ව්‍යාපාර හිමියන්ට සහ සංක්‍රමණික වෘත්තිකයන්ට මෙම ප්‍රතිපත්තිය මගින් අමතර පිරිවැයක් සහ වගකීමක් එකතු වෙනවා.

• වියදම: ගිණුම්කරණ මෘදුකාංග (Accounting software) සඳහා මසකට £10–£30 අතර මුදලක් වැය කිරීමට සිදුවිය හැකියි. ඊට අමතරව, වසරකට වරක් වෙනුවට හතර වරක් වාර්තා යැවීමට සිදුවන නිසා ඔබේ Accountant ගේ ගාස්තු ඉහළ යාමටත් ඉඩ තිබෙනවා.
• දඩ මුදල් අවදානම: HMRC විසින් ලකුණු පදනම් කරගත් දඩ ක්‍රමයක් (Points-based penalty system) හඳුන්වා දෙනවා. නියමිත දිනට වාර්තා නොකිරීමෙන් ලකුණු එකතු වන අතර, යම් සීමාවක් ඉක්මවූ විට මුදලින් දඩ නියම වෙනවා. විශේෂයෙන් වීසා මත රැඳී සිටින අය මූල්‍ය අනුකූලතාවය (Financial compliance) ගැන දැඩි අවධානයක් යොමු කිරීම වැදගත්.

ගෝලීය ප්‍රවණතාවය: "Tax Administration 3.0"

මෙය එක්සත් රාජධානියට පමණක් සීමා වූ දෙයක් නෙවෙයි. මෙය Tax Administration 3.0 ලෙස හඳුන්වන ගෝලීය ව්‍යුහගත වෙනස්කමක කොටසක්. ඉන්දියාවේ GST e-invoicing සිට බ්‍රසීලයේ ඩිජිටල් වාර්තාකරණය දක්වා ලොව පුරා රජයන් "විශ්වාසය පදනම් කරගත්" (Trust-based) වාර්ෂික වාර්තා වෙනුවට "ගනුදෙනු පදනම් කරගත්" (Transaction-based) තත්‍ය කාලීන නිරීක්ෂණ ක්‍රම වෙත මාරු වෙමින් පවතිනවා. බදු අනුපාත වැඩි නොකර, බදු දැලට හසු නොවන ආදායම් අවම කිරීම මෙහි ප්‍රධාන අරමුණයි.

ඔබ දැන් කළ යුත්තේ කුමක්ද?

1. ඔබේ ආදායම පරීක්ෂා කරන්න: පසුගිය බදු වාර්තාවෙන් ඔබේ දළ ස්වයං රැකියා සහ දේපල ආදායම එකතු කර බලන්න. එය £30,000 ඉක්මවන්නේ නම්, සූදානම් වීම අත්‍යවශ්‍යයි.
2. බැංකු ගිණුම් වෙන් කරන්න: ඔබ තවමත් පුද්ගලික සහ ව්‍යාපාරික වියදම් එකම බැංකු ගිණුමක සිදු කරන්නේ නම්, එය වහාම නවත්වන්න. MTD මෘදුකාංග නිවැරදිව ක්‍රියා කිරීමට ව්‍යාපාරික බැංකු ගිණුම් වලින් ලැබෙන පිරිසිදු දත්ත අවශ්‍ය වෙනවා.
3. මෘදුකාංග සොයා බලන්න: ඔබ Excel භාවිතා කරන්නේ නම් "Bridging Software" ගැන සොයා බලන්න. කඩදාසි පදනම් කරගත් ක්‍රම භාවිතා කරන්නේ නම් Xero, Sage හෝ FreeAgent වැනි Apps අත්හදා බැලීම ආරම්භ කරන්න.

මූලාශ්‍රය (Source): https://www.fsb.org.uk/resources/article/making-tax-digital-2026-deadlines-rules-and-more-MCQVRXUNIJC5EQRAZBQ7DFJNGYMA