UK බදු ක්රමය අලුත් වෙයි: ස්වයං රැකියා අයට ඩිජිටල් බදු දැලක්
බ්රිතාන්යයේ බදු ක්රමය ඩිජිටල් වෙයි. පවුම් 50,000ට වැඩි ආදායමක් ලබන Sole Traders සහ Landlords සඳහා 2026 අප්රේල් සිට කාර්තුමය වාර්තාකරණය අනිවාර්යයි.
UK බදු ක්රමය අලුත් වෙයි: ස්වයං රැකියා අයට ඩිජිටල් බදු දැලක්
බ්රිතාන්යයේ බදු ක්රමයේ සිදුවන දැවැන්තම වෙනසකට දැන් කාලය ඇවිත්. HM Revenue and Customs (HMRC) ආයතනය විසින් 'Making Tax Digital' (MTD) නමින් හඳුන්වන නව ඩිජිටල් බදුකරණ වැඩපිළිවෙළ 2026 අප්රේල් 6 වැනිදා සිට ක්රියාත්මක බව නිල වශයෙන් තහවුරු කර තිබෙනවා.
මෙය විශේෂයෙන්ම බලපාන්නේ වසරකට පවුම් 50,000 ඉක්මවන ව්යාපාරික හෝ දේපළ ආදායමක් ලබන තනි පුද්ගල ව්යාපාර (Sole traders) සහ ඉඩම් හිමියන්ටයි (Landlords). දශක ගණනාවක් තිස්සේ පැවති සාම්ප්රදායික බදු ගොනු කිරීමේ ක්රමය වෙනුවට, තාක්ෂණය පදනම් කරගත් එසැණින් තොරතුරු ලබා දෙන ක්රමවේදයක් (Real-time reporting) මේ හරහා හඳුන්වා දෙනවා.
වාර්ෂික ක්රමයෙන් කාර්තුමය ක්රමයට
මෙතෙක් කල් ස්වයං රැකියා කරන අය සහ ඉඩම් හිමියන් පුරුදු වී සිටියේ වසර අවසානයේදී 'Self Assessment' හරහා පසුගිය වසරේ ආදායම් විස්තර එකවර ඉදිරිපත් කිරීමටයි. නමුත් නව MTD ක්රමය යටතේ මෙය සම්පූර්ණයෙන්ම වෙනස් වෙනවා.
- අලුත් නීතිය: මින් ඉදිරියට අදාළ බදු ගෙවන්නන් තම ආදායම් සහ වියදම් පිළිබඳ වාර්තා ඩිජිටල් ක්රමයට පවත්වා ගත යුතුයි.
- Update කිරීම: වසරකට වරක් නොව, සෑම මාස තුනකට වරක් (Quarterly updates) MTD තාක්ෂණයට ගැලපෙන Software එකක් හරහා මෙම තොරතුරු HMRC වෙත යැවිය යුතුයි.
- අවසාන පියවර: වසර අවසානයේදී 'Final Declaration' එකක් මගින් ඔබේ සම්පූර්ණ බදු වගකීම තහවුරු කෙරෙනවා.
දැනට පවුම් 50,000ට වැඩි ආදායම් ලබන අයට මෙය 2026 අප්රේල් සිට අනිවාර්ය වන අතර, ඊට අඩු ආදායම් ලබන (පවුම් 30,000 - 50,000 අතර) අයට මෙය ක්රියාත්මක වන දිනයක් ඉදිරියේදී ප්රකාශයට පත් කිරීමට නියමිතයි.
Software අභියෝගය සහ වියදම්
ලොකුම අභියෝගය වන්නේ තාක්ෂණික පැත්තයි. පැරණි ක්රමයේදී වගේ HMRC වෙබ් අඩවියට ලොග් වී සරලව ඉලක්කම් ටයිප් කිරීමට දැන් අවස්ථාවක් නැහැ. බදු ගෙවන්නන් අනිවාර්යයෙන්ම Xero හෝ QuickBooks වැනි වාණිජ මෘදුකාංග (Commercial Software) භාවිතා කළ යුතුයි. ඔබ දැනට භාවිතා කරන්නේ Excel spreadsheet එකක් නම්, එය HMRC පද්ධතිය සමඟ සම්බන්ධ කිරීමට විශේෂ 'bridging tool' එකක් අවශ්ය වෙනවා.
මෙය ව්යාපාරිකයන්ට අමතර බරක්. Software සඳහා මාසිකව ගෙවිය යුතු දායක මුදලට (Subscription costs) අමතරව, වසරකට හතර වතාවක් ගිණුම් කටයුතු කිරීමට සිදුවන නිසා Accountant ගාස්තු ද ඉහළ යා හැකියි. විශේෂයෙන්ම ඉහළ පොලී අනුපාත නිසා දැනටමත් පීඩාවට පත්ව සිටින ඉඩම් හිමියන්ගේ ලාභාංශ (Yields) මත මෙය තදින් බලපානවා.
විනිවිදභාවය සහ අවදානම
ගෙවිය යුතු බදු මුදල තාක්ෂණිකව වෙනස් නොවුණත්, ඔබේ මූල්ය ප්රවාහය (Cash flow) ගැන HMRC එකට දැන් පැහැදිලි අවබෝධයක් ලැබෙනවා. අවුරුද්ද පුරා ඔබේ ආදායම අඩු වැඩි වන ආකාරය ඔවුන්ට එසැණින් බලාගත හැකියි. මේ නිසා රිසිට්පත් පාවිච්චි කරලා "shoe box" එකක දාලා අවුරුද්ද අන්තිමට ගණන් හදන ක්රමය තවදුරටත් වලංගු නැහැ. කාර්තුමය වාර්තාවක් මඟ හැරුණොත් දඩ මුදල් ගෙවීමට සිදුවන points-based penalty ක්රමයක් ද ක්රියාත්මකයි.
කාර්යක්ෂමතාව ද? පීඩනයක් ද?
මෙම වැඩපිළිවෙළ ගැන දෙපැත්තක් තිබෙනවා.
වාසි: රජය පවසන්නේ බදු ගණනය කිරීමේදී සිදුවන අතපසු වීම් සහ ගණිතමය දෝෂ අවම කර ගැනීමට මෙය උදව් වන බවයි. එමගින් භාණ්ඩාගාරයට අහිමි වන බිලියන ගණනක මුදලක් ඉතිරි කර ගත හැකියි.
අවාසි: විචාරකයින් පෙන්වා දෙන්නේ මෙය කුඩා ව්යාපාරිකයන්ට සහ තාක්ෂණයට හුරු නැති වැඩිහිටි ඉඩම් හිමියන්ට (Older landlords) දැඩි අසාධාරණයක් බවයි. බදු ගෙවීමේ වගකීම පුද්ගලික Software සමාගම් මත යැපෙන සේවාවක් බවට පත්වීම ගැන ද බොහෝ දෙනා ප්රශ්න කරනවා. වාර්තා කරන වාර ගණන හතර ගුණයකින් වැඩි වුවත්, බදු ගෙවන දිනයන් වෙනස් වී නොතිබීම නිසා බදු ගෙවන්නාට ලැබෙන සහනය කුමක්ද යන්න ගැටලුවක්.
ලෝකය පුරාම දැන් මෙවැනි "Fiscal Panopticon" හෙවත් රජයට එසැණින් ගනුදෙනු නිරීක්ෂණය කළ හැකි ක්රමවේදයන් ජනප්රිය වෙමින් පවතිනවා. බ්රිතාන්යයත් මේ යන්නේ එම දිශාවටයි. අප්රේල් මාසයේ සිට මෙම නීති දැඩිව ක්රියාත්මක වේද, නැතහොත් මුලදී යම් සහන කාලයක් ලැබේවිද යන්න ගැන තවම පැහැදිලි නැහැ. ඒ නිසා ආරක්ෂිතම පියවර වන්නේ දැඩි අනුකූලතාවයකට (Strict compliance) දැන් සිටම සූදානම් වීමයි.
මූලාශ්රය (Source): https://www.gov.uk/government/news/act-now-864000-sole-traders-and-landlords-face-new-tax-rules-in-two-months