බ්‍රිතාන්‍යයේ 'හරිත නිවාස' ව්‍යාපෘතිය ගැන බරපතල වංචා විමර්ශනයක්

බ්‍රිතාන්‍යයේ 'හරිත නිවාස' ව්‍යාපෘතිය ගැන බරපතල වංචා විමර්ශනයක්

එක්සත් රාජධානියේ බලශක්ති කාර්යක්ෂමතාව ඉහළ නැංවීම සඳහා ක්‍රියාත්මක කළ දැවැන්ත නිවාස පරිවරණ (Insulation) ව්‍යාපෘතිය බරපතල ව්‍යුහාත්මක අර්බුදයකට මුහුණ පා තිබේ. 2026 ජනවාරි 23 වන දින Public Accounts Committee (PAC) විසින් නිකුත් කළ වාර්තාවකට අනුව, රජයේ ප්‍රධාන බලශක්ති ව්‍යාපෘති වන ECO4 සහ Great British Insulation Scheme (GBIS) "අන්ත අසාර්ථකත්වයක්" ලෙස නම් කර ඇත.

මෙය හුදෙක් පරිපාලනමය ගැටලුවක් පමණක් නොවේ. මෙම ව්‍යාපෘති තුළින් සිදු වූ ඉදිකිරීම්වල ප්‍රමිතිය "ව්‍යසනකාරී" ලෙස කඩා වැටී ඇති බවට සාක්ෂි ලැබී ඇති අතර, පරීක්ෂාවට ලක් කළ නිවාසවලින් 98% කම දෝෂ හඳුනාගෙන තිබේ. මෙම තත්ත්වය හමුවේ Serious Fraud Office (SFO) මගින් වහාම අපරාධ විමර්ශනයක් ආරම්භ කරන ලෙස PAC කමිටුව නිර්දේශ කර ඇත.

විශේෂයෙන් එක්සත් රාජධානිය තුළ නිවාස මිලදී ගෙන ඇති හෝ අලුත්වැඩියා කිරීමට බලාපොරොත්තු වන ශ්‍රී ලාංකිකයින් ඇතුළු බොහෝ ගෙවල් හිමියන්ට මෙය ඉතා වැදගත් අනතුරු ඇඟවීමකි. රජයේ සහනාධාර යටතේ සිදු කරන බව කියන මෙම නිවාස වැඩිදියුණු කිරීම්, දිගුකාලීනව ඔබව මූල්‍යමය උගුලක සිර කිරීමට ඉඩ ඇත.

මූලික ගැටලුව: ආරක්ෂාවට වඩා වේගය

ECO4 සහ GBIS යන ව්‍යාපෘති නිර්මාණය කරනු ලැබුවේ බ්‍රිතාන්‍යයේ Net Zero උපාය මාර්ගයේ කොටසක් ලෙසයි. අඩු ආදායම්ලාභී පවුල් සහ බලශක්ති කාර්යක්ෂමතාව අඩු නිවාස සඳහා Loft insulation, Cavity wall filling සහ බොයිලේරු ආදේශ කිරීම බලශක්ති සැපයුම්කරුවන්ගේ වියදමින් සිදු කිරීම මෙහි අරමුණ විය.

කෙසේ වෙතත්, ප්‍රතිපත්තිමය අරමුණ සහ ප්‍රායෝගික ක්‍රියාත්මක කිරීම අතර විශාල පරතරයක් නිර්මාණය වී ඇති බව PAC වාර්තාව පෙන්වා දෙයි. ඉලක්ක සම්පූර්ණ කිරීම සඳහා යෙදූ පීඩනය නිසා නියාමනයකින් තොර උප කොන්ත්‍රාත්කරුවන් (Subcontractors) "Wild West" එකක් වැනි තත්ත්වයක් නිර්මාණය කර ගෙන තිබේ.

ප්‍රධාන සොයාගැනීම්:

• 98% ක දෝෂ සහගත බව: නියැදියක් ලෙස පරීක්ෂා කළ සෑම ව්‍යාපෘතියකම පාහේ සුළු අතපසුවීම්වල සිට බරපතල ව්‍යුහාත්මක හානි දක්වා දෝෂ වාර්තා වී ඇත.
• වාතාශ්‍රය පිළිබඳ ගැටළු: නිවාස නිසි ලෙස සීල් තැබුවද, ප්‍රමාණවත් වාතාශ්‍රයක් (Ventilation) නොලැබීම නිසා තෙතමනය රැඳී පුස් (Mould) සහ තෙතමනය ඇති වීම බරපතල සෞඛ්‍ය ගැටලුවක් වී තිබේ. මෙය නිවැරදි කිරීමට විශාල මුදලක් වැය විය හැකිය.
• නියාමනයේ අඩුව: බලශක්ති නියාමකයා වන Ofgem ආයතනය, ඉදිකිරීම්වල ගුණාත්මකභාවය පරීක්ෂා කිරීම වෙනුවට ලිපි ලේඛන පවත්වාගෙන යාමට පමණක් මූලිකත්වය දී ඇති බවට චෝදනා එල්ල වී තිබේ.

මෙය ක්‍රියාත්මක වන ආකාරය සහ අවදානම

මෙම සහනාධාර යාන්ත්‍රණය ක්‍රියාත්මක වන ආකාරය තේරුම් ගැනීම වැදගත්ය. රජය විසින් කාබන් විමෝචනය අඩු කිරීම සඳහා බලශක්ති සමාගම්වලට ඉලක්ක ලබා දෙයි. මෙම සමාගම් විශාල කළමනාකරණ නියෝජිතයින් (Managing agents) හරහා කුඩා දේශීය ඉන්ස්ටෝලර්වරුන්ට (Local installers) කොන්ත්‍රාත් ලබා දෙයි.

මෙහි ඇති භයානකම තත්ත්වය නම්, මුදල් ගෙවනු ලබන්නේ "බලශක්තිය ඉතිරි කළ ප්‍රමාණය" හෝ "ගුණාත්මකභාවය" මත නොව, "සවි කළ ප්‍රමාණය" (Measures installed) මත වීමයි. මේ නිසා පැරණි නිවාසවලට අවශ්‍ය හුස්ම ගත හැකි (Breathable) ද්‍රව්‍ය වෙනුවට, ලාභදායී ද්‍රව්‍ය ඉතා වේගයෙන් සවි කිරීමට ඉන්ස්ටෝලර්වරුන් පෙළඹී ඇත.

ගෙවල් හිමියන්ට ඇති සැඟවුණු පිරිවැය

විශේෂයෙන් ලන්ඩන් සහ තදාසන්න ප්‍රදේශවල වික්ටෝරියානු හෝ එඩ්වර්ඩියන් යුගයේ නිවාස (Terraced houses) මිලදී ගෙන ඇති SiBuzz පාඨකයින් මේ ගැන දෙවරක් සිතිය යුතුය. මෙම ව්‍යාපෘති "නොමිලේ" ලැබෙන බව පැවසුවද, නීතිමය යථාර්ථය ඊට හාත්පසින්ම වෙනස්ය.

ඉදිකිරීම් ක්ෂේත්‍රයේ බහුලව දකින "Phoenixing" ක්‍රියාවලිය මෙහිදී ද දැකිය හැකිය. එනම්, යම් සමාගමක් බාල වැඩ කොටසක් සිදු කර, වගකීම් මග හැරීම සඳහා බංකොලොත් බව ප්‍රකාශ කර, පසුව වෙනත් නමකින් නැවත ව්‍යාපාරය ආරම්භ කිරීමයි. යම් හෙයකින් Cavity wall insulation එකක් නිසා ඔබේ බිත්තිවලට හානි වුවහොත් සහ එය සවි කළ සමාගම අතුරුදහන් වී ඇත්නම්, එම පරිවරණ ද්‍රව්‍ය ඉවත් කිරීමේ සම්පූර්ණ වියදම (පවුම් දහස් ගණනක්) දැරීමට සිදුවන්නේ රජයට නොව නිවාස හිමියාටයි.

"Implementation Gap": ප්‍රතිපත්ති සහ ප්‍රායෝගිකත්වය අතර පරතරය

මෙම අර්බුදය බටහිර ආර්ථිකයන්හි දක්නට ලැබෙන පුළුල් ව්‍යුහාත්මක ප්‍රවණතාවක් වන "Implementation Gap" හෙවත් ක්‍රියාත්මක කිරීමේ පරතරය මනාව පෙන්නුම් කරයි. Net Zero වැනි අරමුණු සඳහා ප්‍රමාණවත් පුහුණු ශ්‍රම බලකායක් හෝ කාර්මික ධාරිතාවක් නොමැතිව රජයන් ඉලක්ක නියම කරයි. ප්‍රතිඵලයක් ලෙස සුදුසුකම් ලත් ඉංජිනේරුවන්ගේ හිඟය පිරවීම සඳහා නුපුහුණු පිරිස් වෙළෙඳපොළට පැමිණීම සිදු වේ.

කෙසේ වෙතත්, මෙම ව්‍යාපෘති සම්පූර්ණයෙන්ම නතර කිරීම ද අවදානම් සහගත බව කර්මාන්තයේ ප්‍රවීණයන් පෙන්වා දෙයි. බ්‍රිතාන්‍යයේ නිවාස යුරෝපයේ බලශක්ති කාර්යක්ෂමතාවයෙන් අඩුම නිවාස අතර වේ. සහනාධාර අත්හිටුවීම මගින් ඉන්ධන දරිද්‍රතාවය (Fuel poverty) වැඩි විය හැකි අතර හරිත ඉදිකිරීම් කර්මාන්තය ද කඩා වැටිය හැකිය. එහෙත් PAC තර්ක කරන්නේ ප්‍රමිතියෙන් තොර වැඩ සඳහා මුදල් ගෙවීම බදු ගෙවන්නන්ට පාඩුවක් බවයි.

දැන් සිදුවන්නේ කුමක්ද?

PAC කමිටුවේ SFO විමර්ශන නිර්දේශයත් සමඟ මෙය නියාමන ගැටලුවක සිට අපරාධමය කාරණයක් දක්වා වර්ධනය වී තිබේ. අනාගතයේදී "Pay-for-performance" හෙවත් කාර්ය සාධනය මත මුදල් ගෙවීමේ ක්‍රමවේදයක් යෝජනා වී ඇත.

දැනට මෙම ව්‍යාපෘති ක්‍රියාත්මක මට්ටමේ පැවතුනද, දැඩි විමර්ශනයක් සිදුවෙමින් පවතී. ඔබ යම් පරිවරණ ව්‍යාපෘතියකට යොමු වන්නේ නම්, TrustMark ලියාපදිංචිය පරීක්ෂා කිරීම සහ අදාළ සමාගම වසා දැමුවද වලංගු වන රක්ෂණ ආවරණයක් (Insurance-backed guarantee) ඉල්ලා සිටීම අනිවාර්ය වේ. ඔබේ නිවසේ ව්‍යුහාත්මක ආරක්ෂාව පරදුවට තැබීමට පෙර දෙවරක් සිතන්න.

මූලාශ්‍රය (Source): https://committees.parliament.uk/committee/127/public-accounts-committee/news/211493/abject-failure-of-govt-insulation-scheme-leaves-households-financially-exposed-pac-warns/