Self-Assessment: ජනවාරි 31ට පෙර බදු ගොනු කිරීමට මගපෙන්වීමක්
ජනවාරි 31 වනදාට පෙර Self-Assessment බදු වාර්තා ගොනු කිරීම අනිවාර්යයි. මෙය හුදෙක් දඩ මුදලක් මඟහරවා ගැනීමක් පමණක් නොව, ඔබේ වීසා අනාගතය සුරක්ෂිත කරගැනීමේ පියවරකි.
Self-Assessment: ජනවාරි 31ට පෙර බදු ගොනු කිරීමට මගපෙන්වීමක්
එක්සත් රාජධානියේ වෙසෙන ශ්රී ලාංකික වෘත්තිකයින් සහ ව්යවසායකයින්ට ජනවාරි 31 වනදා යනු තීරණාත්මක දිනයකි. 2024/25 බදු වර්ෂය සඳහා ඔන්ලයින් ක්රමයට Self-Assessment බදු වාර්තා ගොනු කිරීමට ඇති අවසාන දිනය මෙයයි. මෙය හුදෙක් පරිපාලනමය කටයුත්තක් ලෙස සැලකුවද, නිවැරදිව බදු ගොනු කිරීම ඔබේ මූල්ය අනාගතය සුරක්ෂිත කරගැනීමේ උපායමාර්ගික පියවරකි.
HMRC ආයතනය විසින් පමා වන බදු වාර්තා සඳහා දැඩි දඩ මුදල් පනවන බැවින්, අවසාන මොහොත දක්වා බලා නොසිට ක්රියාත්මක වීම වැදගත්ය. මෙම ලිපිය හරහා බදු ගොනු කිරීමේ ක්රියාවලිය, වියදම් කළමනාකරණය සහ ඔබේ වීසා තත්ත්වය කෙරෙහි මෙහි බලපෑම පිළිබඳව සොයා බලමු.
නිරවද්යතාවය වැදගත් වන්නේ ඇයි?
ප්රමාද වී බදු ගොනු කිරීම නිසා අය කෙරෙන පවුම් 100ක දඩයට වඩා බරපතල කාරණයක් මෙහි සැඟව පවතී. විශේෂයෙන්ම සංක්රමණිකයින් ලෙස, ඔබේ බදු වාර්තා පිරිසිදුව පවත්වාගෙන යාම අනාගත වීසා අලුත් කිරීම් හෝ Indefinite Leave to Remain (ILR) අයදුම්පත් සඳහා තීරණාත්මක සාධකයකි. Home Office වෙත ලබා දී ඇති ආදායම් විස්තර සහ HMRC බදු වාර්තා අතර පරස්පරතා තිබීම ඔබේ "Character" (චරිතය) පිළිබඳ ගැටළු මතු කිරීමට හේතු විය හැක.
පියවරෙන් පියවර මගපෙන්වීම
1. ප්රවේශය (Access) තහවුරු කරගන්න ඔබේ Government Gateway ID එක පරීක්ෂා කිරීමට අවසාන සතිය වන තෙක් බලා නොසිටින්න. ඔබගේ පිවිසුම් දත්ත (Login details) අමතක වී ඇත්නම් ඒවා නැවත සකසා ගැනීමට දින කිහිපයක් ගත විය හැක. ඔබේ Unique Taxpayer Reference (UTR) අංකය සහ ජාතික රක්ෂණ (National Insurance) අංකය ළඟ තබා ගැනීම අත්යවශ්යයි.
2. මූල්ය සාක්ෂි එක්රැස් කරන්න බොහෝ දෙනෙකුට ඇති ලොකුම ගැටලුව වන්නේ නිවැරදි ලියකියවිලි සොයා ගැනීමයි. පහත දෑ සූදානම් කරගන්න:
- P60 සහ P45 ආකෘති පත්ර: PAYE යටතේ රැකියා ආදායම් සඳහා.
- P11D ආකෘති පත්ර: සෞඛ්ය රක්ෂණ හෝ කාර් වැනි ප්රතිලාභ (Benefits in kind) සඳහා.
- බැංකු ප්රකාශන: පොලී ආදායම් සහ Gift Aid වැනි පුණ්යාධාර සඳහා.
- කුලී ආදායම් වාර්තා: නිවාස කුලියට දීමෙන් ආදායම් ලබන අයට මෙය අනිවාර්ය වේ.
3. වියදම් (Allowable Expenses) කළමනාකරණය නිදහස් වෘත්තිකයින්ට (Freelancers) සහ කුඩා ව්යාපාර හිමියන්ට බදු බර අඩු කරගත හැකි ප්රධානතම ක්රමය මෙයයි. ඔබේ ව්යාපාරය වෙනුවෙන්ම පමණක් දැරූ වියදම් මෙහිදී අඩු කරගත හැක.
- කාර්යාල වියදම්: ලිපිද්රව්ය, දුරකථන බිල්පත් සහ ව්යාපාරික මෘදුකාංග.
- ගමන් වියදම්: ඉන්ධන, රථවාහන නැවැත්වීමේ ගාස්තු සහ දුම්රිය ගාස්තු (සාමාන්ය කාර්යාල ගමනාගමනය හැර).
- නිවසේ සිට වැඩ කිරීම: ඔබ නිවසේ සිට වැඩ කරන්නේ නම්, බිම් ප්රමාණය සහ භාවිත කරන පැය ගණන අනුව විදුලි බිල්පත්වලින් කොටසක් ක්ලේම් (Claim) කළ හැක.
4. "Payment on Account" උගුල පළමු වරට බදු ගොනු කරන අයට මුහුණ දීමට සිදුවන අනපේක්ෂිතම සිදුවීම මෙයයි. ඔබේ බදු බිල පවුම් 1,000 ඉක්මවන්නේ නම්, බොහෝ විට පසුගිය වසරේ බදු මුදලට අමතරව, වත්මන් වසරේ ඇස්තමේන්තුගත බදු මුදලින් 50%ක් ද එකවර ගෙවීමට සිදුවේ. මෙය ජනවාරි 31 වන විට ඔබ ගෙවිය යුතු මුදල දෙගුණ කිරීමට හේතු විය හැක.
ඩිජිටල්කරණය සහ අභියෝග
බදු ක්රියාවලිය ඩිජිටල්කරණය කිරීම (Making Tax Digital) හරහා කාර්යක්ෂමතාව වැඩි කිරීමට උත්සාහ කළද, කුඩා ව්යාපාරිකයින්ට මෙය අමතර බරක් විය හැක. වියදම් නිවැරදිව වර්ගීකරණය කිරීමේ සංකීර්ණත්වය නිසා ඇතැමුන් බියෙන් අඩුවෙන් ක්ලේම් කරන අතර, තවත් සමහරුන් අනවශ්ය ලෙස ක්ලේම් කිරීම නිසා HMRC පරීක්ෂණවලට (Audits) ලක්වීමේ අවදානමක් ඇත.
විශේෂයෙන්ම ජනවාරි මාසයේදී HMRC නමින් එන වංචනික පණිවිඩ (Phishing scams) ගැන අවධානයෙන් සිටින්න. රජයේ නිල ආයතන කෙටි පණිවිඩ හරහා ඔබෙන් පෞද්ගලික ලොග්-ඉන් විස්තර ඉල්ලා නොසිටින බව මතක තබාගන්න. ඔබට බදු ගෙවීමට අපහසුතාවයක් ඇත්නම්, දඩ මුදල් එකතු වීමට පෙර HMRC අමතා "Time to Pay" පහසුකම යටතේ වාරික වශයෙන් ගෙවීමට ඉල්ලා සිටිය හැක.
ඊළඟ පියවර: ඔබ PAYE හරහා බදු ගෙවන සේවකයෙකු වුවද, අමතර ආදායම් මාර්ග ඇත්නම් වහාම ඔබේ පසුගිය වසරේ බැංකු ප්රකාශන පරීක්ෂා කරන්න. අවසාන මොහොතේ තදබදය මගහරවා ගැනීමට අදම ඔබේ Government Gateway ගිණුමට පිවිසෙන්න.
මූලාශ්රය (Source): https://www.theguardian.com/money/2026/jan/14/uk-tax-return-deadline-how-to-complete