එක්සත් රාජධානිය සහ ශ්රී ලංකාව අතර තීරණාත්මක 'Critical Minerals' ගිවිසුම: මිනිරන් අපනයනයට නව යුගයක්
බ්රිතාන්ය Gigafactories සඳහා මිනිරන් ලබා දීමට ශ්රී ලංකාව සහ UK අතර අත්සන් තැබූ නව ගිවිසුම ආර්ථිකයට බලපාන්නේ කෙසේද? මෙහි සැඟවුණු අවස්ථා සහ අවදානම් ගැන දැනගන්න.
එක්සත් රාජධානිය සහ ශ්රී ලංකාව අතර තීරණාත්මක 'Critical Minerals' ගිවිසුම: මිනිරන් අපනයනයට නව යුගයක්
එක්සත් රාජධානියේ ව්යාපාර සහ වෙළඳ දෙපාර්තමේන්තුව (Department for Business and Trade) ශ්රී ලංකාවේ ඉහළ සංශුද්ධතාවයෙන් යුත් මිනිරන් (Graphite) සඳහා විශේෂිත අපනයන කොරිඩෝවක් ස්ථාපිත කරමින් නව හවුල්කාරිත්වයක් නිල වශයෙන් තහවුරු කර ඇත. මෙය හුදෙක් වෙළඳ ගිවිසුමක් පමණක් නොව, ශ්රී ලංකාව සතු සුවිශේෂී Vein Graphite, එක්සත් රාජධානියේ වේගයෙන් වර්ධනය වන විද්යුත් වාහන (EV) බැටරි Supply Chain එකට සෘජුවම සම්බන්ධ කිරීමකි. මෙය බලශක්ති සුරක්ෂිතතාවය (Energy Security) සම්බන්ධයෙන් දෙරටේම උපායමාර්ගික වෙනසක් සනිටුහන් කරයි.
උපායමාර්ගික පසුබිම: මෙය දැන් සිදුවන්නේ ඇයි?
මෙම ගිවිසුම හුදකලා සිදුවීමක් නොවේ. මෙය 2025 අගභාගයේ යාවත්කාලීන කරන ලද බ්රිතාන්යයේ "Vision 2035: Critical Minerals Strategy" හි තීරණාත්මක කොටසකි.
වසර ගණනාවක් තිස්සේ ගෝලීය බැටරි වෙළඳපොළේ පාලනය චීනය සතු වී ඇති අතර, ලොව බැටරි ශ්රේණියේ මිනිරන්වලින් 90% ක්ම පිරිපහදු කරනු ලබන්නේ චීනය විසිනි. ජාතික ආරක්ෂාව තහවුරු කිරීම සඳහා සැපයුම් දාමයන් විවිධාංගීකරණය කිරීම අරමුණු කරගත් එක්සත් රාජධානියේ "China + 1" උපායමාර්ගය සඳහා ශ්රී ලංකාව කදිම හවුල්කරුවෙකු වී තිබේ.
ශ්රී ලංකාව විශේෂ වන්නේ ඇයි? ඒ භූ විද්යාත්මක පිහිටීමයි. ලෝකයේ වාණිජ මට්ටමෙන් Vein Graphite ලබා ගත හැකි එකම ප්රභවය ශ්රී ලංකාවයි. වෙනත් රටවල හමුවන Flake Graphite මෙන් නොව, ශ්රී ලංකාවේ Vein Graphite පොළොවෙන් ලබා ගන්නා විටම 90-99% කාබන් සංශුද්ධතාවයකින් යුක්ත වේ.
- තාක්ෂණික වාසිය: මෙම ස්වභාවික පිරිසිදු බව නිසා බැටරි Anodes බවට පත් කිරීමේදී රසායනික ක්රියාවලීන් අවම වේ. මෙය Tata සමාගමේ Agratas වැනි බ්රිතාන්ය Gigafactories සඳහා අතිශය වැදගත් සාධකයක් වන EV බැටරිවල කාබන් පියසටහන (Carbon footprint) අඩු කිරීමට සෘජුවම දායක වේ.
ඔබේ ආර්ථිකයට මෙයින් ඇති බලපෑම (Livelihood Protection)
ඔබ එක්සත් රාජධානියේ සිටින ශ්රී ලාංකික ඩයස්පෝරාවේ සාමාජිකයෙකු හෝ ආයෝජකයෙකු නම්, මෙම ගිවිසුම ඔබේ පසුම්බියටත් බලපෑම් ඇති කළ හැකිය.
1. රුපියලේ ස්ථාවරත්වය (Currency Link) සංචාරක කර්මාන්තයේ සෘතුමය විචල්යතාවයන් (Seasonality) මත යැපෙනවා වෙනුවට, මෙම ගිවිසුම හරහා ශ්රී ලංකාවට ස්ථාවර ඩොලර්/පවුම් ආදායම් මාර්ගයක් නිර්මාණය වේ.
- බලපෑම: ස්ථාවර අපනයන ආදායම රුපියල ස්ථාවර කිරීමට උපකාරී වේ. ඔබ ශ්රී ලංකාවේ පවුලේ අයට මුදල් යවන්නේ නම් හෝ ණය ගෙවන්නේ නම්, ස්ථාවර LKR අගයක් ඔබේ ක්රය ශක්තියේ විචල්යතාව අඩු කරයි. (කෙසේ වෙතත්, මෙය එක රැයකින් සිදුවන වෙනසක් නොව දිගුකාලීන ස්ථාවරයකි).
2. එක්සත් රාජධානියේ උද්ධමනය සහ ජීවන වියදම UK හි "Net Zero" වෙත යන ගමන ආනයනික බැටරි අමුද්රව්යවල ඉහළ පිරිවැය හේතුවෙන් උද්ධමනයට දායක වී ඇත.
- බලපෑම: තීරුබදු රහිතව උසස් තත්ත්වයේ මිනිරන් ලබා ගැනීම EV බැටරි නිෂ්පාදන පිරිවැය අඩු කිරීමට උපකාරී වේ. මෙය ඔබේ එදිනෙදා බඩු බිල අඩු නොකළත්, දිගුකාලීනව වාහන හිමිකාරිත්වය සහ ගෘහස්ථ බලශක්ති ගබඩා විසඳුම් (Solar batteries වැනි) සඳහා යන වියදම පාලනය කිරීමට දායක වේ.
3. ව්යාපාරික අවස්ථා මෙම ගිවිසුමේ ඇති "අඩුව" පිරවීමට සේවා අංශයට (Service layer) හැකිය. පතල් කැණීම් සඳහා ලොජිස්ටික්ස්, නීතිමය රාමු, පරිසර අනුකූලතා උපදේශන සහ විශේෂිත ඉංජිනේරු සේවා අවශ්ය වේ. බ්රිතාන්ය ප්රාග්ධනය සහ ශ්රී ලංකාවේ මෙහෙයුම් අතර පාලම ගොඩනැගීමට UK හි සිටින ශ්රී ලාංකික වෘත්තිකයන්ට (ඉංජිනේරුවන්, උපදේශකයින්) සුවිශේෂී අවස්ථාවක් ඇත.
අවධානය යොමු කළ යුතු අවදානම් (The Risks)
මෙම ගනුදෙනුව සුබවාදී වුවත්, පුවත්පත් නිවේදනවල බොහෝ විට සැඟවී ඇති අවදානම් දෙස අප "සමබර" ඇසකින් බැලිය යුතුය.
1. අමුද්රව්ය උගුල (Resource Curse) ගිවිසුම මගින් "Export Corridors" ගැන අවධාරණය කරයි. මෙයින් හැඟවෙන්නේ ශ්රී ලංකාව අමු මිනිරන් (Raw ore) පමණක් අපනයනය කර පිරිපහදු කිරීම UK හි සිදු විය හැකි බවයි.
- ගැටළුව: අමු මිනිරන් අපනයනය කිරීමෙන් සැපයුම් දාමයේ අඩුම වටිනාකම පමණක් ශ්රී ලංකාවට ලැබේ. සැබෑ ධනය ඇත්තේ සැකසූ Spherical graphite (Anode material) තුළයි. තාක්ෂණ හුවමාරුවක් හරහා පිරිපහදු කිරීම ශ්රී ලංකාව තුළ සිදු නොවන්නේ නම්, රට හවුල්කරුවෙකු වෙනුවට හුදෙක් "පතලක්" පමණක් වීමේ අවදානම ඇත.
2. පාරිසරික ස්වෛරීභාවය මිනිරන් කැණීම ලිතියම් කැණීමට වඩා පිරිසිදු වුවත්, එය සම්පූර්ණයෙන්ම හානිකර නොවන ක්රියාවලියක් නොවේ.
- ගැටළුව: ඉල්ලුම වැඩිවීමත් සමඟ පතල් සීඝ්රයෙන් පුළුල් විය හැකිය. දැඩි අධීක්ෂණයක් නොමැති නම්, කුරුණෑගල වැනි ප්රදේශවල භූගත ජලය අපවිත්ර වීමේ අවදානමක් ඇත. බ්රිතාන්ය Gigafactories තම පරිසර දූෂණය ශ්රී ලංකාවට "Outsource" නොකරන බව තහවුරු කර ගැනීමට ඩයස්පෝරාව ESG (Environmental, Social, and Governance) ප්රමිතීන් වෙනුවෙන් පෙනී සිටිය යුතුය.
3. භූ දේශපාලනික සමතුලිතතාව ශ්රී ලංකාව දැනටමත් ඉන්දීය සහ චීන අවශ්යතා සමබර කරමින් සිටී. එක්සත් රාජධානියට පමණක් සුවිශේෂී වරප්රසාද ලබා දීම, දැනට ශ්රී ලංකාවේ යටිතල පහසුකම් ආයෝජනවල ප්රමුඛයා වන චීනය කුපිත කරවීමට ඉඩ ඇත. තේ හෝ ඇඟලුම් වැනි වෙනත් අංශවලට බලපෑම් එල්ල විය හැකි වෙළඳ පළිගැනීම් වළක්වා ගැනීමට ශ්රී ලංකාව මෙය ඉතා පරිස්සමින් කළමනාකරණය කළ යුතුය.
නොකියවෙන කතා (What Is NOT Being Said?)
- Junior Miners පරතරය: රාජ්ය සතු පතල්වලට (කහටගහ වැනි) සීඝ්ර ව්යාප්තියක් සඳහා ප්රාග්ධනය හිඟය. මෙම ගිවිසුම වක්රාකාරව යැපෙන්නේ ශ්රී ලංකාවේ ක්රියාත්මක වන පුද්ගලික "Junior miners" (බොහෝ විට කැනේඩියානු හෝ ඕස්ට්රේලියානු සමාගම්) මතයි. මෙය හුදෙක් රජයන් දෙකක් අතර ගනුදෙනුවක් නොව Private Equity සඳහා වූ සංඥාවකි.
- යටිතල පහසුකම්: මිනිරන් ටොන් දහස් ගණනක් ප්රවාහනය කිරීමට දැනට පවතින මාර්ග සහ දුම්රිය පද්ධතිය ප්රමාණවත් නොවේ. "අපනයන කොරිඩෝව" යන්නෙන් කොළඹ වරාය ලොජිස්ටික්ස් සහ ප්රවාහන පද්ධතියේ වැඩිදියුණු කිරීම් අනිවාර්ය බව ගම්ය වේ.
සාරාංශය: මීළඟ පියවර
මෙය ආර්ථික විවිධාංගීකරණය සහ ස්වෛරීභාවය සඳහා ධනාත්මක පියවරකි. එය ශ්රී ලංකාව "සංචාරක කර්මාන්තය" මත පමණක් යැපීමෙන් මුදවා අනාගත ගෝලීය ආර්ථිකයේ දෘඩාංග (Hardware) වෙත සම්බන්ධ කරයි. කෙසේ වෙතත්, සැබෑ ජයග්රහණය රඳා පවතින්නේ හුදෙක් මිනිරන් ගොඩ දමා යැවීම (Extraction) මත නොව අගය එකතු කිරීම (Value addition) මතය.
ඔබට ගත හැකි ක්රියාමාර්ගය: ඔබ ඉංජිනේරු, නීති හෝ ආයෝජන ක්ෂේත්රවල සිටින්නේ නම්, ඔබේ ජාලය (Network) විගණනය කරන්න. Critical minerals සැපයුම් දාමයන් ගවේෂණය කරන UK පදනම් කරගත් ආයතන (Battery startups, Logistics firms) සමඟ සම්බන්ධ වන්න. ඔවුන්ට ශ්රී ලංකාවේ ක්රියාත්මක වීමට බලපත්රය ලැබී ඇතත්, දේශීය විශ්වාසය සහ සම්බන්ධතා ඇත්තේ ඔබ සතුවයි.