UK රජයේ නව බදු ප්‍රතිපත්තියට එරෙහිව Uber සමාගමෙන් තීරණාත්මක පියවරක්: "Agency" මොඩලය සහ රියදුරන්ට ඇති බලපෑම

UK රජයේ නව බදු ප්‍රතිපත්තියට එරෙහිව Uber සමාගමෙන් තීරණාත්මක පියවරක්: "Agency" මොඩලය සහ රියදුරන්ට ඇති බලපෑම

එංගලන්තයේ HM Treasury මගින් පැනවූ නව මූල්‍ය රෙගුලාසිවලට එරෙහිව Uber සමාගම තීරණාත්මක ප්‍රතිචාරයක් දක්වා තිබෙනවා. ලන්ඩන් නගරයෙන් පිටත ප්‍රදේශවල ක්‍රියාත්මක වන සියලුම රියදුරු ගිවිසුම් (Driver Contracts) වහාම ක්‍රියාත්මක වන පරිදි "Intermediary Agent" (අතරමැදි නියෝජිත) ආකෘතියට නැවත හරවන්නට ඔවුන් කටයුතු කර තිබෙනවා.

මෙය හුදෙක් නීතිමය වෙනසක් පමණක් නොවෙයි; මෙය එක්සත් රාජධානියේ Gig economy එකේ නියුතු බොහෝ දෙනෙකුගේ ජීවනෝපායට සෘජුවම බලපාන කාරණයක්. විශේෂයෙන්ම එංගලන්තයේ ප්‍රවාහන ක්ෂේත්‍රයේ කොඳු නාරටිය බඳු ශ්‍රී ලාංකික ප්‍රජාවට මෙම වෙළඳපල වෙනස තේරුම් ගැනීම අනාගත මූල්‍ය සැලසුම් සඳහා අතිශයින්ම වැදගත්.

Uber හි අරමුණ වන්නේ රියදුරන්ව "Principal" හෙවත් ප්‍රධාන සේවා සැපයුම්කරුවන් ලෙස නම් කිරීම මගින්, ගමන් ගාස්තු මත අලුතින් පැනවීමට නියමිතව තිබූ 20% ක Value Added Tax (VAT) බද්දෙන් මගීන් සහ රියදුරන් ආරක්ෂා කිරීමයි. මෙහිදී ඔවුන් 2024 ජූලි මස ලබා දුන් Delta Merseyside Ltd v Uber Britannia Ltd අධිකරණ තීන්දුව තමන්ට වාසිදායක ලෙස යොදාගෙන තිබෙනවා.

උපායමාර්ගික වෙනස: ලන්ඩනය සහ පිටත

Uber හි මෙම ප්‍රතිසංවිධානයත් සමඟ UK වෙළඳපල කොටස් දෙකකට බෙදෙනවා:

1. ලන්ඩනයෙන් පිටත (The Agent Model): මෙහිදී Uber සමාගම පෙනී සිටින්නේ හුදෙක් වෙන්කරවා ගැනීම් සිදු කරන නියෝජිතයෙකු (Booking Agent) ලෙස පමණයි. සේවාව සපයන ප්‍රධානියා වන්නේ රියදුරුයි. බොහෝ රියදුරන්ගේ වාර්ෂික ආදායම පවුම් 90,000 (VAT registration threshold) සීමාව ඉක්මවන්නේ නැති නිසා, ගමන් ගාස්තුව සඳහා VAT බද්ද අය වෙන්නේ නැහැ. බද්ද අදාළ වන්නේ Uber සමාගමේ සේවා ගාස්තුවට (Commission) පමණයි. මෙහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ගාස්තු තරඟකාරී මට්ටමක පවතින අතර 20% ක මිල වැඩිවීමකින් පාරිභෝගික ඉල්ලුම ආරක්ෂා වෙනවා.

2. ලන්ඩන් නගරය තුළ (The Principal Model): Transport for London (TfL) හි දැඩි නීති රෙගුලාසි සහ 2021 මහාධිකරණ තීන්දුව (Uber London Ltd v TfL) නිසා ලන්ඩනය තුළ මෙම 'Agency' ක්‍රමය භාවිතා කරන්න බැහැ. එහිදී මගියා සමඟ සෘජුව ගිවිසුම්ගත වෙන්නේ Uber සමාගමයි. ඒ නිසා ලන්ඩන් ගමන් ගාස්තු සඳහා සම්පූර්ණ 20% ක VAT බද්ද එකතු වීමට ඉඩ ඇති අතර, එමගින් ගාස්තු ඉහළ ගොස් ඉල්ලුම අඩු වීමේ අවදානමක් පවතිනවා.

වෘත්තිකයන් සහ ආයෝජකයින් දැනගත යුතු දේ

මෙම වෙනසත් සමඟ "රියදුරෙකු" වීම යන්නෙහි අර්ථය සීඝ්‍රයෙන් වෙනස් වෙමින් පවතිනවා. නිකම්ම "Turn up and drive" සංකල්පය දැන් යල් පනිමින් තිබෙන බව කිව යුතුයි.

• මූල්‍ය සාක්ෂරතාවය අත්‍යවශ්‍යයි: ලන්ඩනයෙන් පිටත රියදුරන් දැන් නීත්‍යානුකූලව "Principals" හෙවත් ස්වාධීන ව්‍යාපාරිකයන් ලෙස සැලකෙනවා. ගනුදෙනුව Uber හරහා සිදුවුණත්, ඔබේ "ව්‍යාපාරයේ" නියාමන වගකීම (Regulatory responsibility) පැවරෙන්නේ ඔබටයි. තමන්ගේ පුද්ගලික බදු සීමාවන් (Tax thresholds) ගැන දැනුවත් වීම දැන් අත්‍යවශ්‍ය කුසලතාවක්.
• Geofencing සහ Tech: ඔබ ලන්ඩන් සීමාව (Greater London boundary) හරහා යන විට අදාළ කොන්ත්‍රාත්තුව මාරු වීමට Uber විසින් Aggressive Geofencing තාක්ෂණය යොදා ගනු ඇතැයි බලාපොරොත්තු විය හැකියි. Watford හෝ Dartford වැනි සීමා මායිම්වල ජීවත් වන රියදුරන්ට තමන් වැඩ කරන්නේ කොතැනද යන්න ගැන උපායමාර්ගිකව තීරණය කිරීමට සිදු වෙනවා.

අවදානම් සහ අනාගතය

මෙය එක්තරා ආකාරයක ඉහළ අවදානමක් සහිත සූදුවක් වැනියි.

• රජයේ ප්‍රතිචාරය: UK Treasury එක මෙම බද්ද හරහා පවුම් මිලියන 700ක් අපේක්ෂා කළා. Uber මෙම සිදුරෙන් රිංගා යාම නිසා රජයට විශාල පාඩුවක් සිදු වෙනවා. වත්මන් චාන්සලර් Rachel Reeves මෙය නිකම්ම බලා සිටී යැයි සිතන්න අමාරුයි. අනාගතයේදී මෙම "Agency loophole" එක වැසීමට නව නීති ගෙන ආවොත් රියදුරන්ට නැවතත් ගැටළු ඇති විය හැකියි.
• සේවක අයිතිවාසිකම්: රියදුරන් ස්වාධීන ව්‍යාපාරිකයන් ලෙස නම් කිරීම හරහා නිවාඩු දින දීමනා සහ විශ්‍රාම වැටුප් වැනි සේවක අයිතිවාසිකම් සඳහා ඇති අවස්ථාව දුර්වල විය හැකියි.
• වෙනත් Platform වලට ආදර්ශයක්: Uber මෙය සාර්ථක කරගතහොත් TaskRabbit වැනි වෙනත් Cleaning සහ Delivery ඇප්ස් ද මෙම ආකෘතියම අනුගමනය කර, බදු බර අඩු ආදායම්ලාභී සේවකයන් මතට පැටවීමට ඉඩ තිබෙනවා.

අවසාන වශයෙන්: මෙම ක්ෂේත්‍රයේ නියුතු ප්‍රජාවට දිය හැකි හොඳම උපදෙස වන්නේ "Diversify" කිරීමයි. එක ඇප් එකක් මත පමණක් යැපීම අවදානම් සහගතයි. ඒ වගේම Gig workers ලා සඳහා වන බදු කළමනාකරණ SaaS මෙවලම් සහ Compliance Tech ගැන අවධානයෙන් සිටීම ආයෝජකයින්ටත් වෘත්තිකයන්ටත් වැදගත් වේවි.